تاریخ انتشاردوشنبه ۲۷ دی ۱۴۰۰ - ۰۹:۲۳
خیال ناراحت زنان روی تخت های بیمارستان، مطب ها و مراکز سونوگرافی و رادیولوژی مسئله حدود و مرزهای "محرمیت پزشکان" را مطرح کرده و به نظر می رسد برای رفع نگرانی های زنان در این باره چاره اندیشی شود.
کمبود متخصصان زن | پزشک مرد؛ محرم یا نامحرم؟!
به گزارش خبر24، حسین شاملو؛ قدیمی ها می گفتند: «دکتر محرم آدمه»! البته امروز هم در سطح جامعه می شنویم که بسیاری افراد پزشک را محرم بیمار معرفی می کنند؛ اما آیا این محرمیت درست است و اگر باشد، دامنه و محدوده ای برای این محرمیت در حوزه عرف و شرع قائل می شویم؟

مدتی در محافل اجتماعی سخن از تعریف جامعی برای محرم بودن پزشکان و تعیین محدوده برای فعالیت درمانی آنها مخصوصاً در درمان جنس مخالف مطرح بوده و نظرات متنوعی در این خصوص بیان می شود.

تصور معذب بودن یکی از محارم مان در زمان معاینه پزشک مرد، حین زایمان، روی تخت سونوگرافی، هنگام رادیولوژی و سایر موارد مشابه، تصور و حسی آزار دهنده و "سخت قابل پذیرش" است و قطعا هیچ مرد و زن مسلمان و مقید به مسائل شرعی در شرایط عادی حاضر نیست با موضوعی اینچنینی مواجه شود. 

آنچه درعرف و سبک زندگی – به ویژه سبک سنتی – جوامع شهری و روستایی ایران نهادینه شده و تاکنون هم مورد اقبال بوده و هست، مراجعه عادی و معمول زن و مرد به پزشکان – صرف نظر از جنسیت – بوده چراکه کمبود پزشک به خصوص متخصص ها برای درمان بیماران باعث شده به موضوع «محرمیت» پزشک کمتر توجه شود.

این مسئله البته برای زنان ملموس تر و قابل تأمل تر می نمایاند چون در حوزه بیماری های زنان و مسئله مهم زایمان و مباحث مرتبط با آن در سطح کشور با کمبود نسبی پزشک زن – به دلیل تمرکز پزشکان در کلانشهرها – مواجه هستیم و این موضوع سبب مراجعات گسترده زنان به پزشکان غیر همجنس از روی ناچاری به پزشکان مرد هستیم.


جایگاه پزشک در فرهنگ ایرانی - اسلامی

از قدیم الایام در فرهنگ ناب و اصیل ایرانی نه تنها امروز بلکه در پیشینه تاریخی و باور اجتماعی مردمان سرزمین کهن ایران همواره طبابت و طبیب از قداست و جایگاه ویژه ای برخوردار بوده است.

در آداب، فرهنگ و سنت ایرانی، طبیب را مظهر اسم محیی و احیاء گری نامیده و عیسوی مسلک می دانستند که با دم مسیحیائی خویش درد و رنج را از جسم و روان دردمندان زدوده و شوق امید را در کالبد جسم و روح زندگی آنان می دمیده است. و با چنین نگاه و انتظاری طبابت نیز با حکمت و اخلاق درآمیخته و طبیب خود را نیازمند عنایت شافی مطلق و حقیقت محض می پنداشته است.

در فرهنگ اسلامی نیز ارزش دانش گرانقدر پزشکی و فعالیت حرفه ای طبیب تا بدان اندازه والا و عظیم است که طبیب مظهر اسم شریف محیی و احیاء گری معرفی شده است و همچنین در متن فرهنگ و حیات اجتماعی مردمان این مرز و بوم نیز طبیب و طبابت از جایگاه ویژه و اهمیت والایی برخوردار بوده است تابدان اندازه که بیماران و دردمندان نه فقط برای جستجوی تسکین و درمان دردهای جسمانی خویش، بلکه در مقام مشاوره و هدایت جویی در همه ابعاد زندگی فردی و اجتماعی خود به حکیم و طبیب متوسل می گردیده اند.

نماد برجسته و الگوی بارز اندیشمندان دلسوز و عالمان فرزانه در تاریخ ایران، طبیب نامور و نابغه بزرگ ایرانی، شیخ الرئیس ابوعلی سینا بود که به دلیل ارتباطش با خدا و مکتب وحی نور حکمت الهی در دل او درخشید و به حکیم الهی تبدیل شد.


کمبود پزشک؛ واقعی یا ساختگی؟!

چندی است که بحث کمبود پزشک و لزوم برنامه ریزی برای افزایش جذب دانشجویان پزشکی در جامعه مطرح شده است. آنچه آمار از معیارها و شاخص‌های جهانی دسترس به پزشک و سرانه پزشک در کشور مطرح است، ۱۸ پزشک به ازای هر ۱۰ هزار نفر جمعیت است. شاخص سرانه پزشک در منطقه بالای ۲۳ و در کشورهای پیشرفته دنیا ۳۵ پزشک به ازای هر ۱۰ هزار نفر جمعیت است اما این سرانه در ایران هم اکنون حدود 4 پزشک است که لزوم توجه جدی تر به این مقوله را می طلبد.

سال هاست کارشناسان و مسئولان حوزه سلامت هشدار می‌دهند که در آینده‌ای نه‌چندان دور در حوزه تخصص‌های پزشکی کمبود خواهیم داشت و این مسئله مدتهاست به مرز هشدار رسیده به نحوی که پنج‌ سال پیش نایب‌رئیس انجمن جراحان قلب ایران اعلام کرده‌ بود که فقط ۲۴۰ متخصص جراحی‌ قلب در کشور داریم و این آمار در حالی است که بدانیم افزایش بیماری‌های قلبی در جوانان یکی از موارد نگران‌کننده جامعه‌ پزشکی است.

جدیت موضوع زمانی آشکار تر می شود که رئیس سازمان نظام‌ پزشکی نیز چند وقت پیش گفت در آینده نیازمند کمک‌گرفتن از نیروهای تخصصی پزشکی از سایر کشورها خواهیم بود! البته این اتفاق تازه‌ای نیست و معاون وقت درمان وزارت بهداشت دولت‌ یازدهم هم اعلام کرده‌بود در هشت رشته جراحی مغز و اعصاب، زنان و زایمان، جراحی‌ عمومی، ارتوپدی، بیهوشی، گوش و حلق و بینی و چشم کمبود متخصص داریم که باید به سه برابر تعداد موجود برسد تا به کف استانداردهای جهانی برسیم!


کمبود ملموس پزشکان زن

آنچه در کنار کمبود پزشکان متخصص بیشتر به چشم می خورد، امار کمبود متخصص در حوزه های مورد نیاز زنان است که باعث شده مراجعات زنان به پزشکان مرد افزایش یافته و این مسئله بحث محرمیت پزشکان را مورد توجه جدی تری قرار داده است.

پس از انقلاب آمار تربیت پزشک در کشور سیر صعودی داشته و در کنار افزایش ظرفیت ها، دانش پزشکی رشد چشمگیری را در کشور طی نموده که مایه مباهات جامعه پزشکی ایران است اما متاسفانه سیاست های دولت های گذشته به ویژه در 8 سال اخیر روند رو به رشد این افتخارات را با کندی مواجه کرده و در تربیت و جذب نیروی متخصص در این حوزه به خصوص برای جامعه زنان کشورمان، با کمبودهایی نیز مواجهیم.

علاوه بر این تمرکز و تجمع پزشکان و متخصصان در کلانشهرها به خصوص تهران، کمبود پزشک در شهرستان های کشور را ملموس تر نموده و در این خصوص مراجعات زنان برای درمان بیماری های مختص زنان و اموری مثل زایمان، به مردان پزشک را افزایش داده است.

در فرهنگ ایرانی و اسلامی ما حفظ حرمت ها و نجابت و حیا در بین آحاد زنان زبانزد بوده و در شرایطی که یک زن نیاز به مراجعه به پزشک را دارد، ترجیح و اولویت او قطعا مراجعه به پزشک همجنس خود است چراکه راحتی و آسایش و امنیت بیشتری را نزد او احساس خواهد کرد و لذا اینجاست که مسئله محرمیت پزشک و دامنه و گسترده این محرمیت نمود بیشتری می یابد.


حدود شرعی محرمیت پزشک در کلام مراجع

در جامعه ما هستند کسانی که بدون در نظر گرفتن احکام مربوط به این مسئله به بیان غیر کارشناسانه پرداختند و این اصطلاح را در بین مردم جا انداختند که «پزشکان محرم هستند». این در حالی است که برای مسائل اینچنینی نمی‌توان حکم کلی صادر کرد چرا که در صورت عدم رعایت حد و حدودها چالش‌های اخلاقی و رفتاری ایجاد می‌شود. 

آنچه مسلم است، درصد بسیار بالایی از پزشکان دارای تعهدات اخلاقی هستند، اما در هر صورت در هر قشری هستند افراد بیماردلی که همواره به در پی اهداف شوم خود هستند و لذا رعایت حدود شرعی توسط افراد از هرگونه سوء نظر و اقدامات مجرمانه و غیر شرعی جلوگیری می کند.

معمولا توصیه شده است در صورت ضرورت مراجعه به پزشک غیر هم‌جنس، حتماً یک نفر همراه بیمار باشد، به احکام شرعی این مسئله دقت شود و حد و مرزهای شرعی نیز مدنظر طرفین باشد.

علما و مراجع عظام تقلید درباره این موضوع نظراتی دارند که البته عمدتا مشترک بوده و تأکید بر رعایت حدود الهی بر بحث محرمیت در کلام ایشان دیده می شود.

امام خمینی(ره):
سؤال: حکم مراجعه زن به پزشک مرد یا رادیولوژی، سونوگرافی، تزریقات و جراحی زنان توسط مردان با وجود پزشک زن چیست؟
پاسخ: اگر ضرورت دارد مراجعه به مرد مانع ندارد، ولی بدون ضرورت با وجود دکتر زن به مرد مراجعه نکنند.
(استفتائات، ج 3، ص 279 س84و 85)

آیت‌الله بهجت:
در مواردی که مستلزم لمس و نظر محرم است تا به مرحله ضرورت نرسیده جایز نیست.
(مسائل جدید از دیدگاه علما و مراجع تقلید، ج 1 ص 183
استفتائات، ج 3، ص 180، با استفاده از س 3961، 3964)

آیت‌الله سیستانی:
اگر مستلزم نگاه یا لمس حرام است با بودن متخصص زن جایز نیست مگر اینکه به متخصص زن در انجام صحیح کار اعتماد نباشد.
(مسائل جدید از دیدگاه علما و مراجع تقلید، ج1 ص 184)

آیت‌الله مکارم شیرازی:
در صورتی که پزشک هم جنس به قدر کافی وجود داشته باشد و احساس ضرورتی به غیر هم جنس نشود به غیر هم جنس در جائی که مستلزم نظر و لمس حرام است، جایز نیست.
(مسائل جدید از دیدگاه علما و مراجع تقلید، ج1، ص 184)

آیت‌الله نوری همدانی:
در مواردی که مستلزم لمس و نظر حرام است تا به مرحله ضرورت نرسیده جایز نیست.
(توضیح المسائل، ص 482، با استفاده از م 2437 و 2438)

آیت‌الله وحید خراسانی:
اگر زن ناچار باشد برای معالجه به مرد نامحرم مراجعه کند و مرد هم برای معالجه ناچار باشد او را نگاه کند و دست به بدن او بزند جایز است.
(توضیح المسائل، ص 667 م 2505)

رهبر معظم انقلاب
سؤال: آیا مراجعه زنان به پزشک مرد که متخصص بیماری‌های زنان است در صورتی که تخصص او از پزشکان زن بیشتر باشد و یا مراجعه به پزشک زن مشقّت داشته باشد، جایز است؟
پاسخ: اگر معاینه و درمان منوط به نظر و لمسِ حرام باشد، جایز نیست به پزشک مرد مراجعه کنند، مگر در صورتی که مراجعه به پزشک زن حاذق و متخصّص غیرممکن و یا خیلی سخت باشد.

رجوع به احکام شرعی در باب محرمیت لازم است

پر واضح است صرف پزشک بودن دلیلی بر محرم بودن نبوده و معاینه منتهی به لمس و نظر های غیر شرعی در حکم شرع حرام و غیر مجاز است. البته مسئله اضطرار و اجبار باعث می شود حدودی برای این کار را بالاجبار بپذیریم.

در احکام شرعی علیرغم اینکه خوردن گوشت مردار حرام است اما در وضعیتی که حیات فرد بسته به خوردن این نوع گوشت است، حکم جایز بودن صادر شده است. حال در خصوص مسئله محرمیت پزشک مرد به بیمار زن نیز علیرغم وجود احکام قطعی و مشخص درباره محرم و نامحرم در قواعد شرعی، در شرایطی که هیچ چاره ای نباشد این مراجعه خالی از اشکال است اما با این وجود نهایت توجه برای رعایت حدود الهی باید مراعات گردد.


۲۰۰تا شهر کشور متخصص زنان و رادیولوژی ندارند

عیوضی رئیس اندشکده ایتان در این خصوص گفته است در تهران به دلیل تمرکز پزشکان در این شهر خیلی کمبود پزشک متخصص احساس نمی شود اما خانم های بارداری در مناطق محروم هستند برای خدمات درمانی با مشکل مواجه می‌شوند.

او می افزاید: ما به ازای هر یک میلیون زن یک پزشک متخصص اورولوژی داریم و به ازای هر ۱۰۰ هزار زن سه پزشک متخصص رادیولوژی داریم. ما قطعا ۲۰۰ شهر داریم که متخصص زنان و رادیولوژی ندارند.

پر واضح است نبود متخصص در شهرها علاوه بر ایجاد چالش های متعدد برای بیماران، باعث هر رفت هزینه های گزاف خانواده جهت دسترسی به متخصص مورد نیاز شده و مراجعه به پزشک مرد در نبود پزشکان زن را افزایش می دهد.


درمان زنان با حضور پزشکان زن

اینکه درمان بیماران زن توسط زنان متخصص صورت پذیرد امری بدیهی و مورد قبول آحاد زنان است اما این مسئله زمانی امکان پذیر خواهد بود که توزیع پزشک به ویژه متخصصان زن در شهرها و روستاها عادلانه و با توجه به میزان نیاز بوده و دسترسی به این متخصصان نیز به سهولت - به ویژه در شرایط اضطراری - امکان پذیر باشد.

نایب رئیس کمیسیون بهداشت مجلس، در این زمینه به فارس گفته است: تلاش ما بر این است تا بانوان توسط پزشکان خانم درمان شوند و حتی در استثنائات هم پیش نیاید که بانوان ما ناچار باشند که در حوزه زنان نزد پزشک مرد بروند هر چند که حوزه درمان و نجات جان انسان‌ها در اولویت هر چیز قرار دارد اما تلاش ما بر این است تا پزشک خانم بانوان‌مان را درمان کنند.

سیدمحمد پاک مهر می افزاید: در مورد درمان بانوان توسط پزشک خانم در حوزه زنان امروز در کشور به جایگاهی رسیده‌ایم که پزشکان در این حوزه تقریبا در اکثر موارد خانم هستند. تنها به صورت موردی آن هم پزشکان آقایی که از قبل در حوزه زنان فعالیت می‌کردند، حضور دارند، که موردی و استثنا هستند.

با توجه به نظر این نماینده محترم، به نظر می رسد معاینه بیماران زن توسط پزشکان هم جنس گامی برای رعایت بیشتر محدوده های شرعی محرمیت ها باشد چراکه معمولا عمده مراجعات نیازمند معاینه فیزیکی و دقت به موضع های خاصی است که زنان در حضور هم جنس خود رغبت و تمایل بیشتر و بهتری برای مراجعه به پزشکان زن دارند ولی اینکه کسی را بشود اجبار کرد در شرایط خاص اقتصادی امروز خانوارها مسافت و هزینه درمانش را به این واسطه افزایش دهد، شاید کمی سخت به نظر برسد.

شاید لازم باشد نهادهای متولی بویژه قانون گذاران طرحی جامع الشرایط را برای حل این معضل ارائه و تصویب نمایند که دسترسی به زنان متخصص در اقصی نقاط کشور و به خصوص برای اقشار آسیب پذیر و نیازمند سهل تر گردد تا زمینه تحقق مراجعات صرف زنان به پزشک زن فراهم تر گردد.

تعهد پزشکان الزام آور باشد

مطابق آنچه در قانون آمده است زنان متخصص پس از فراغت و اتمام تحصیلات متعهد می شوند با اعلام نظر دولت و بر حسب نیاز مدت معینی را در مناطقی که برایشان تعیین می شود، حضور داشته و آنجا به فعالیت و طبابت خود بپردازند، اما مدتهاست بهانه هایی مثل عدم اجازه همسر، سختی ها و مشکلات و برخی دلائل دیگر باعث شده این تعهد به طور دقیق برای همه بانوان پزشک به اجرا درنیاید و این امر به کمبود پزشک در کشور به ویژه مناطق محروم دامن می زند.

شاید بهتر باشد وزارت بهداشت، دانشگاه های علوم پزشکی و متولیان امر تمهیدی اتخاذ نمایند تا امتیازات بهتری برای این بانوان فراهم گردد تا رغبت و انگیزه آنها برای انجام تعهد و حضور در مناطق محروم دوچندان شده و با این حضور، از مشکلات عدیده مردم این مناطق بکاهند.


حل ریشه ای مشکل چگونه باشد؟

با روی کار آمدن دولت انقلابی سیزدهم، امیدها برای توقف انفعال و بی توجهی به مشکلات مردم افزایش یافته و بسیاری معتقدند اقدامات انقلابی و عدالت محورانه رئیس جمهور می تواند برطرف کننده بسیاری مشکلات و تبعیض ها به خصوص در عرصه های بهداشت و درمان مردم باشد.

اعلام افزایش ظرفیت جذب پزشک - علیرغم مقاومت های زیاد - توسط رئیس جمهور و فراگیرکردن خدمات عمومی برای مردم، عدالت محور نمودن توزیع پزشکان در کشور، الزام به اجرای تعهدات پزشکان و اعطای امتیازات ویژه برای پزشکان مناطق محروم، تدوین و ارائه لوایح تکمیل کننده و رفع کننده نواقص قانونی و خلاء های احتمالی برای رفع کمبود پزشک از طریق دولت و مجلس و رعایت الزاماتی که رهبر معظم انقلاب برای حوزه بهداشت و درمان و به خصوص سیاست های کلی سلامت تبیین نموده اند، نهادینه سازی فرهنگ و جایگاه والای اخلاق انسانی - اسلامی در امور پزشکی و قرار دادن اولویت های حوزه سلامت در برنامه ریزی های کلان و برنامه های توسعه ای کشور از جمله مواردی است که اجرای آن می تواند کمک شایانی به حل معضلات ناشی از کمبود پزشک در کشور کرده و رشد و تعالی در این حوزه را در بر داشته باشد.
 
24-news.ir/vdcd9x0j.yt0nn6a22y.html
ارسال نظر
نام شما
آدرس ايميل شما

نرخ طلا و ارز